W przeciwieństwie do państw posiadających liczne kolonie w krajach muzułmańskich w Szwajcarii do połowy XX wieku prawie nie było muzułmanów, przybywali tu głównie emigranci z krajów europejskich, przynależący do chrześcijańskiego kręgu religijno-kulturowego. Wyjątek stanowili uchodźcy polityczni szukający w Szwajcarii bezpieczeństwa i bazy do prowadzenia polityki bliskowschodniej często jako szare eminencje. Jednym z nich był libański emigrant – druz ze znanego rodu – Sahib Arslan (1869-2946) on też doprowadził do zorganizowania Kongresu Europejskich Muzułmanów w Genewie w 1935 roku[1]. Celem, jaki stawiali sobie organizatorzy było zgromadzenie wszystkich muzułmańskich aktywistów działających w Europie pod jednym dachem. Oficjalnie Kongres miał mieć charakter zupełnie apolityczny, o czym organizatorzy zapewnili władze szwajcarskie. Po wielu komplikacjach Kongres odbył się we wrześniu 1935 roku i uczestniczyło w nim około sześćdziesięciu gości, większość stanowili działacze z krajów muzułmańskich rezydujący w Europie. Wyjątek stanowili Salim Mufti – przewodniczący Rady Alimów w Sarajewie, Huszein Hilei Durics z Budapesztu oraz ówczesny mufti Polski – Jakub Szymkiewicz. Zabrakło przedstawicieli dużych europejskich wspólnot muzułmańskich z Albanii, Bułgarii, Rumunii czy Grecji. Brytyjskich muzułmanów reprezentował Sir Hubert Omar Stewart Rankin, a francuskich Algierczyk Messali Hadżdż. Kongres trwał cztery dni, zaproszeni informowali jak wygląda sytuacji wspólnot muzułmańskich w krajach europejskich, z których przybyli, toczyły się również dyskusje na temat Palestyny. Postanowiono powiadomić Ligę Narodów i rząd brytyjski o sprzeciwie wobec utworzenia w Palestynie państwa żydowskiego podkreślając, że sprawa palestyńska „dla Żydów i mandatariusza jest kwestią czysto polityczną, z muzułmańskiego punktu widzenia jest natomiast kwestią religijną”[2]. Kongres postanowił też zbierać się co roku, plany te spełzły jednak na niczym. Kolejne próby uczynienia z Genewy centrum islamu w Europie podejmował Said Ramadan w latach 60. minionego stulecia, wtedy bowiem do Szwajcarii zaczęli licznie napływać imigranci z krajów muzułmańskich.
Pierwsza fala imigracji nastąpiła gdy w Szwajcarii zaczęło brakować taniej siły roboczej. Jako pierwsi przybywali tu Turcy, a potem dołączyli Jugosłowianie wyznania muzułmańskiego, zasiedlali wielkie miasta przemysłowe kraju jak Zurych czy Bazylea. Ta grupa imigrantów składała się prawie wyłącznie z mężczyzn (prawo nie zezwalało by przybywali z rodzinami często nadawano im status kawalerów, mimo że w kraju czekały na nich rodziny), przekonanych o tym, że prędzej czy później, zarobiwszy wystarczająco dużo wrócą do kraju z którego przybyli. Grupę pierwszych imigrantów muzułmańskich charakteryzowało zatem przeświadczenie o tymczasowości pobytu w Szwajcarii, a zaspokajanie potrzeb duchowych czy też kulturalno-religijnych ograniczało się do sfery prywatnej, pierwsi muzułmanie byli bardzo dyskretni, niemal niezauważalni dla reszty społeczeństwa[3].
Kolejna fala imigracji nastąpiła w drugiej połowie lat 70., kiedy zmieniono prawo dotyczące pracujących w Szwajcarii obcokrajowców, od 1976 roku prawo zezwalało na łączenie rodzin (regroupement familial), wtedy też zmienił się profil omawianej grupy. Do mężczyzn uważających swój pobyt za tymczasowy dołączyły żony i dzieci, w wyniku czego przestano myśleć o powrocie, a mniejszość muzułmańska znacznie się powiększyła, zróżnicowała płciowo, a jej średnia wieku stała się znacznie niższa, niż przeciętna w Szwajcarii.
W przeciwieństwie do wspomnianych powyżej, trzecia fala imigracji spowodowana jest sytuacją geopolityczną i wynika z nieustannie trwających konfliktów zbrojnych, wojen domowych, klęsk żywiołowych, jest skutkiem ubocznym istnienia reżimów, klęsk głodu i różnych katastrof humanitarnych. Imigranci otrzymują azyl, w 2006 roku Szwajcaria przyznała azyl 68.131 osobom, a azylanci stanowią obecnie 0.9% ludności kraju[4]. Ruch ten rozpoczął się już w latach 60. i trwa do dziś. Początkowo azylanci pochodzili głównie z krajów Bliskiego Wschodu, później nasiliła się imigracja z terenów byłej Jugosławii (przede wszystkim Bośni i Kosowa), a ostatnio również z Afryki Subsaharyjskiej i Północnej.
Dane demograficzne
Oficjalne dane, jakimi obecnie dysponujemy pochodzą z 2000 roku, ze spisu powszechnego[5] i wskazują, że w Szwajcarii żyje obecnie 310.807 muzułmanów (7.288.010 ludność ogółem w Szwajcarii), co stanowi około 4,3% społeczeństwa, 88.3 % z nich to obcokrajowcy, 56,4% ma obywatelstwo państw byłej Jugosławii, 20,2% tureckie, 6% krajów afrykańskich (w tym 3.4% krajów Maghrebu). 51.9% posiada kartę stałego pobytu, 27.3% dysponowało zgodą na pobyt roczny, a 4.9% przyznano azyl.
Jedynie 36 481 muzułmanów mieszkających w Szwajcarii czyli 12% (co stanowi 0.6% ludności ogółem) posiada tutejsze obywatelstwo. 7.4 % uzyskało je w wyniku niedawnej naturalizacji, 3.9% przyszło na świat jako obywatele Szwajcarii, a 0.3% uzyskało obywatelstwo w wyniku naturalizacji przed ponad dwudziestu laty.
Najwięcej muzułmanów żyje w niemieckojęzycznej części kraju – 4.7%, natomiast w częściach francusko- i włoskojęzycznej odpowiednio - 3.6% i - 1.8% mieszkańców to muzułmanie. Warto przy tym zaznaczyć, że w części francuskojęzycznej mieszka największy odsetek muzułmanów posiadających obywatelstwo 7.3% z nich urodziło się jako obywatele Szwajcarii, a jedynie 11.2% uzyskało obywatelstwo w wyniku niedawnej naturalizacji[6].
Muzułmanie szwajcarscy mieszkają głównie w dużych aglomeracjach miejskich: Bazylea (7.4%), Lozanna (6%), Zurych (5.3%), Genewa (4.3%).
Są też najmłodszą szwajcarską wspólnotą religijną aż 39.2% jej przedstawicieli jest poniżej 20 roku życia (odsetek dla ogółu ludności w Szwajcarii wynosi 22.9%, a dla katolików - 17.5%).
Wśród szwajcarskich wyznawców islamu przeważają mężczyźni – 54.6%, chociaż w ostatnim dziesięcioleciu liczba kobiet wzrosła o 10% (w 1990 roku 36.4%, w 2000 roku 45.4%).
75.3% muzułmanów mieszka z rodziną (48.5% dla ogółu mieszkańców kraju), ponad 98% muzułmanów żyjących z partnerami to małżeństwa, grupa ta charakteryzuje się też najniższym odsetkiem rozwodów i wynosi on 2.2% (5.6% dla ogółu społeczeństwa). Wśród muzułmanów wyższa jest średnia dzietność i wynosi 2.44 na muzułmankę w stosunku do 1.43 dla ogółu Szwajcarek.
73.2% wszystkich związków muzułmanów w Szwajcarii to związki endogamiczne, natomiast aż 73.4% przedstawicieli wspólnoty muzułmańskiej w Szwajcarii, pozostających w związku z wyznawcami innych religii to mężczyźni.
18% muzułmanów – obywateli szwajcarskich w części francuskiej żyje w związkach mieszanych, dla muzułmanów – obcokrajowców ten odsetek wynosi 15%, a dla muzułmanów z części niemieckojęzycznej 5%.
61.4% szwajcarskich muzułmanów zakończyło edukację na poziomie szkoły średniej pierwszego stopnia, do tego etapu nauka jest bowiem bezpłatna i obowiązkowa. 27.2% posiada wykształcenie na poziomie szkoły średniej drugiego stopnia, czyli uzyskało świadectwo dojrzałości, bądź ukończyło szkołę zawodową, jedynie 11.4% szwajcarskich muzułmanów posiada wykształcenie wyższe. (Dla całej populacji odsetek wynosi odpowiednio 29.5%, 51.3% i 19.2%). Wśród muzułmanów najwyższy jest też wskaźnik bezrobocia i wynosi 15% (dla całej populacji 4%), wśród pracujących muzułmanów największą grupę stanowią robotnicy niewykwalifikowani 21.2%.
Dla 47.6% ludności muzułmańskiej przebywającej w Szwajcarii głównym językiem jest jeden z czterech języków narodowych, przy czym odsetek ten jest wyższy dla muzułmanów z części francuskojęzycznej i wynosi 58.3%, natomiast dla niemieckojęzycznej 43.4%, a dla włoskojęzycznej 40.1%. jedynie 3.3% deklaruje, ze arabski jest ich pierwszym językiem, odsetek ten jest wyższy w części francuskojęzycznej i wynosi 6.3%.
Uznanie islamu przez władze państwowe na poziomie federalnym jest niemożliwe ponieważ państwo pozostaje neutralne wobec religii, zapewnia jedynie poszanowanie wolności religijnej i może interweniować u władz poszczególnych kantonów celem jej zapewnienia, bądź działania na rzecz utrzymania pokojowej egzystencji między przedstawicielami różnych wyznań.
Zatem w gestii kantonów leży ustalenie relacji z różnymi wspólnotami religijnymi, z poszanowaniem prawa wolności wyznania (o którym mowa w art. 15 Konstytucji) i zasad równości społecznej (art. 8), ale zgodnie z Kartą Federalną z 6 września 1978 roku o oddzieleniu kościoła od państwa, kantony mają prawo uznawać i nadawać różny status wspólnotom religijnym. W związku z tym można powiedzieć, że jest tyle systemów, co kantonów.
Organizacja mniejszości muzułmańskiej w Szwajcarii
Szwajcarska wspólnota muzułmańska jest bardzo zróżnicowana przede wszystkim pod względem kraju pochodzenia, ale też stopnia religijności i zaangażowania w działalność na rzecz tej mniejszości.
Jak wspomniano islam nie posiada statusu religii oficjalnej w Szwajcarii, co sprawia, że muzułmanie nie mogą korzystać ze środków państwowych, by finansować stowarzyszenia czy miejsca kultu. Ośrodki te nie posiadają też statusu organizacji pożytku publicznego, nie mogą więc korzystać z subwencji państwowych[8], wyjątkiem jest Fundacja Meczetu Genewskiego[9]. Główne źródła finansowania stowarzyszeń i miejsc kultu to zakat oraz fundusze napływające z krajów muzułmańskich, które starają się w ten sposób utrzymać kontrolę na emigrantami, na przykład środowisko tureckie podzielone jest między organizacje Milli Görüş i Diyanet – tureckie Ministerstwo ds. Religii, które przysyła imamów, attaché kulturalny konsulatu tureckiego, pełniący też funkcję attaché ds. religii nominuje imamów.
W Szwajcarii są tylko dwie świątynie oficjalnie nazywane meczetami. Pierwszy z nich powstał w Zurychu w 1963 roku z inicjatywy ruchu Ahmadijja, , drugi zaś otwarto w Genewie w 1978 roku, a jego twórcami byli arabscy uchodźcy, z Saidem Ramadanem na czele, meczet mogący pomieścić do 2500 wiernych jest finansowany i podlega obecnie Genewskiej Muzułmańskiej Fundacji Kulturalnej z Petit-Saconnex (Fondation cuturelle islamique de Geneve) finansowanej przez Saudów. Wspomniane dwa meczety mogą poszczycić się charakterystyczną muzułmańską architekturą, której głównym elementem jest minaret. Okazuje się bowiem, że minarety mają wśród Szwajcarów aktywnych przeciwników.
1 maja 2007 rozpoczęto akcję obywatelską zbierania podpisów pod wnioskiem o umieszczenie w 72 artykule Konstytucji - zobowiązującym władze państwowe i kantonalne do dbałości o pokój międzywyznaniowy - stwierdzenia: „wznoszenie meczetów jest zabronione[10]”. Wnioskodawcy stwierdzają między innymi, że „minaret nie pełni żadnej roli religijnej, a jest jedynie symbolem władzy i podbojów”[11].
W raporcie dotyczącym życia muzułmanów w Szwajcarii, zrealizowanym przez GRIS wspomina się o trudnościach, z jakimi borykają się stowarzyszenia próbujące wznosić meczety czy też przystosować nabyte budynki wkomponowując charakterystyczne elementy muzułmańskie, jak np. wspomniany minaret. Najczęściej oficjalne przyczyny piętrzenia trudności nie świadczą o niechęci wobec islamu czy jego symboli, ale budynki, gdzie znajdują się ośrodki muzułmańskie w efekcie nie posiadają cech charakterystycznych i nie wyróżniają się w szwajcarskim krajobrazie miejskim.
Wysokim stopniem zorganizowania wyróżniają się muzułmanie bośniaccy. W Emmenbrücke pod Lucerną nabyli dawny budynek kina i przebudowali go na wielofunkcyjne muzułmańskie „centrum usługowe” z salą modlitwy, biblioteką, biurami i pokojami gościnnymi. Tak też radzą sobie inne szwajcarskie wspólnoty muzułmańskie. Miejsca kultu mieszczą się zazwyczaj w niewyróżniających się budynkach, w przystosowanych mieszkaniach czy lokalach użytkowych Wierni spotykają się tam na piątkowej wspólnej modlitwie, ponadto stowarzyszenia nimi zarządzające organizują lekcje religii dla dzieci muzułmańskich i konwertytów, różne spotkania tematyczne, wprowadzenie do lektury Koranu, zajęcia dotyczące cywilizacji muzułmańskiej czy życia Mahometa, uczą języka arabskiego. Tam też spotykają się muzułmanie z okazji najważniejszych świąt – Id al-Adha i Id al-Fitr.
Grupa Badaczy Islamu w Szwajcarii (GRIS) szacuje, że w kraju jest 95 sal modlitwy[12]. W mediach pojawiła się informacja, że działa tu około 50 stowarzyszeń muzułmańskich oraz około 130 ośrodków kultury i sal modlitwy[13]. Natomiast w raporcie dotyczącym wolności religijnej przygotowanym dla Departamentu Stanu USA stwierdza się, że oficjalnie w Szwajcarii istnieje około 120 sal modlitwy, szacuje się, że dodatkowo działa jeszcze sto innych sal modlitwy. Należą one do wspólnot albańskich, tureckich i arabskich.[14]
Na liście miejsc kultu i stowarzyszeń zamieszczonej na stronie internetowej organizacji Muslime, Musliminnen der Schweiz figuruje około 200 instytucji. Natomiast portal internetowy Stowarzyszenia Kulturalnego Szwajcarskich Muzułmanek (Association Culturelle des Femmes Musulmanes de Suisse) podaje, że w kraju działa 100 miejsc kultu muzułmańskiego (45 tureckich, 35 bośniackich i albańskich oraz 20 arabskich).
Do tej pory nie powstał jednak ogólnokrajowy organ reprezentujący wszystkich szwajcarskich muzułmanów, pojawiają się natomiast tego typu inicjatywy lokalne skupiające muzułmańskie stowarzyszenia religijno-kulturalne, z czasem poszerzają one swój zasięg stając się organizacjami międzyregionalnymi czy wielojęzykowymi.
Najważniejsze z nich to:
Fondation Culturelle Islamique (Muzułmańska Fundacja Kulturalna) założona w 1976 przez Saida Ramadana (spr.), z jej inicjatywy powstał wspomniany Meczet Genewski (La mosquee de Geneve). Fundacja dysponuje salą konferencyjną, w której odbywają się wykłady poświęcone religii i kulturze muzułmańskiej. Znajduje się tam również biblioteka, szkoła, gdzie naucza się Koranu, języka arabskiego oraz religii, kawiarnia oraz sala, w której dokonuje się rytualnego obmycia zwłok przed pochówkiem.KIOS – Koordination Islamischer Organisationen der Schweiz (Koordynacja Organizacji Muzułmańskich w Szwajcarii) powstała w 2003 roku od 15 maja 2006 roku współtworzy Conseil Suisse des Religions (Szwajcarską Radę Religii (może wyznań). Inicjatywa jest rodzajem platformy propagującej dialog międzyreligijny w Szwajcarii i zrzesza przedstawicieli trzech religii monoteistycznych. FOIS – Federation d’Organisations Islamiques en Suisse (Federacja Organizacji Muzułmańskich w Szwajcarii), powstała 30 kwietnia 2006 roku i zrzesza następujące instytucje:Albanisch Islamischer Verband (AIV) (Albańskie Stowarzyszenie MuzułmańskieCommunita Islamica nel Canton Ticino (CICT) Wspólnota Muzułmańska Kantonu Ticino (spr) Dachorganisation der Islamischen Glaubensgemeinschaften Ostschweiz (DIGO) Centrala Muzułmańskich Wspólnot Wyznaniowych w Szwajcarii WschodniejIslamische Gemeinschaft Bosniaken (IGB) Muzułmańska Wspólnota BośniackaLigue des Musulmans de Suisse (LMS) Liga Szwajcarskich Muzułmanów jest członkiem Unii Organizacji Muzułmańskich w Europie.Schweizerische Islamische Glaubensgemeinschaft (SIG) Szwajcarska Muzułmańska Wspólnota WyznaniowaUnion des Associations Musulmanes de Fribourg (UAMF) Unia Stowarzyszeń Muzułmańskich z FryburgaUnion Vaudoise des Associations Musulmanes (UVAM) Unia Stowarzyszeń Muzułmańskich z VadoiseVerband Aargauer Muslime (VAM) Związek Muzułmanów w ArgowiiVereinigung der Islamischen Organisationen des Kantons Luzern (VIOKL) (Zrzeszenie Organizacji Muzułmańskich Kantonu Lucerny)
Z informacji zamieszczonych na oficjalnej stronie internetowej FOIS wynika, że powyższe organizacje skupiają ponad 130 ośrodków muzułmańskich i stowarzyszeń z 16 kantonów, reprezentujących muzułmanów pochodzących z Turcji, Bośni, krajów arabskich, afrykańskich i azjatyckich. Głównym celem Federacji jest Promowanie pokojowego współistnienia różnych wspólnot religijnych w Szwajcarii oraz reprezentowanie interesów stowarzyszeń muzułmańskich przed organami administracji szwajcarskiej[15].
· Muslime, Musliminnen der Schweiz(Szwajcarscy Muzułmanie i Muzułmanki) Organizacja powstała we wrześniu 1994 roku. Obecnie jednym z głównych celów jest współpraca z pozostałymi stowarzyszeniami przy organizowaniu konferencji i kongresów propagujących rzetelną wiedzę o islamie i jego lepsze zrozumienie, co w efekcie ma się przyczynić do zwiększenia akceptacji muzułmanów w społeczeństwie szwajcarskim Ponadto stowarzyszenie pragnie wspomagać muzułmanów z drugiego pokolenia po emigracji w rozwiązywaniu ich problemów[16]. VIOZ – Vereinigung der Islamischen Organisationen in Zurich (Zrzeszenie Organizacji Muzułmańskich w Zurychu)[17] powstałe w Zurychu w 1997 rokuASML – Association Suisse des Musulmans pour la Laicite (Szwajcarskie Stowarzyszenie Muzułmanów na rzecz Laickości)
Powstałe we wrześniu 2006 roku w Genewie w szybkim tempie rozwinęło swoją działalność na Lozannę i Neuchatel, powołano też Koło Przyjaciół ASML zrzeszające niemuzułmanów popierających idee reprezentowane przez Stowarzyszenie.
Henri-Maxime Khedoud – przewodnczący ASML podkreśla, że „ugrupowanie nie jest antyreligijne, propaguje jednak przekonanie, że religia powinna pozostać w sferze życia prywatnego i nie jest przeszkodą dla udanej integracji”[18].
Większość szwajcarskich muzułmanów wyznaje islam sunnicki, ale wśród imigrantów z Bałkanów sporo jest alewitów[19] bliskie ich wierzeniom reprezentują też imigranci z Kosowa, tam bowiem spore wpływy ma wywodzące się z terenów Anatolii bractwo bektaszijja [20].W Szwajcarii pierwsze stowarzyszenie alewici założyli w 1992 roku, dziś jest ich około 15, choć dokładna liczba nie jest znana. Równolegle do stowarzyszeń zorganizowanych w ramach Federacji Wspólnot Alewitów, którzy identyfikują się jako alewici-bektaszyci i przedkładają swoją religię i kulturę ponad wszelką politykę, rozwinął się ruch alewitów kurdyjskich, którzy z kolei identyfikują się przede wszystkim jako Kurdowie, a potem dopiero jako alewici[21].
W połowie lat 40. XX wieku do Szwajcarii dotarli pierwsi misjonarze ruchu Ahmadijja[22], którzy, jak już wspomniano, zbudowali pierwszy meczet w Szwajcarii – Meczet Mahmuda, którego otwarcie odbyło się 22 czerwca 1963 roku.
W Szwajcarii żyje też niewielka grupa wyznawców baha’izmu[23], na oficjalnej stronie internetowej informują, ze zaczęli przybywać do Szwajcarii w 1902 roku, a w 1933 roku otwarto pierwsze ich biuro w Genewie. W 1998 roku ta wspólnota liczyła około 10 000 członków[24].
Nauczanie religii
Obowiązek kształcenia się dotyczy w Szwajcarii wszystkich, niezależnie od obywatelstwa, Kantony niemieckojęzyczne organizują zajęcia szkolne dla imigrantów w ich językach o tyle w części francusko- i włoskojęzycznej uczniowie muszą przystosować się do używania języka danego kantonu w szkole[25].
Zgodnie z Konstytucją Konfederacji Szwajcarskiej do szkół publicznych mają prawo uczęszczać wyznawcy wszystkich religii, a szkoła jako instytucja publiczna ma obowiązek respektować wolność wyznania i nie naruszać uczuć religijnych. Z tego też względu zabronione jest stosowanie wszelkich metod, programów i form nauczania o podtekście wyznaniowym. Szkoły publiczne obowiązuje całkowita neutralność religijna[26].
Decyzje dotyczące nauczania podejmuje się na szczeblu Konfederacji i kantonów. Na poziomie ogólnopaństwowym ustala się ogólny zarys procesu nauczania, natomiast kwestie szczegółowe, jak określanie zasad nauczania religii, a także sposób i zakres przekazywanej wiedzy w szkołach publicznych należy do władz poszczególnych kantonów, podobnie jak finansowanie szkolnictwa podstawowego i średniego.
W szkole podstawowej naucza się katechizmu, chociaż istnieje tendencja do coraz częstszego zastępowania tych zajęć lekcjami o charakterze niewyznaniowym i międzyreligijnym do czego służy wprowadzony podręcznik Panorama religii (EBRINO). Szkolnictwo średnie wprowadza uczniów w zagadnienia etyki religijnej oraz historii religii, zajęcia te, chociaż nie mają charakteru wyznaniowego szczególny nacisk kładą na tradycję chrześcijańską[27]. Jedynie szkoły w kantonie Genewy nie mają w programie zajęć z religii podkreślając w ten sposób swój świecki charakter.
W kantonie Lucerny od 2002 roku dwie gminy wprowadziły w szkołach fakultatywne lekcje islamu, prowadzone po niemiecku, wspólne dla wszystkich nacji. Początkowo projektowi towarzyszyła debata medialna i polityczna, jednak decyzja została zaaprobowana[28].
Mimo to, można uznać, że w Szwajcarii nauką religii dla młodych muzułmanów nie zajmują się szkoły publiczne, a obowiązek ten spoczywa na rodzicach. Dzieci i młodzież religijności i zasad swojej religii uczą się w gronie rodzinnym, uczęszczają też na zajęcia organizowane przez lokalne meczety czy stowarzyszenia religijne. Nauka w tych ośrodkach obejmuje najczęściej lekcje religii, wprowadzenie do lektury Koranu, historię cywilizacji muzułmańskiej, życie Mahometa i podstawy języka arabskiego. Zajęcia odbywają się na wielu poziomach – dla dzieci, młodzieży i dorosłych, są też jedyną okazją dla konwertytów do poszerzania wiedzy o nowej religii[29].
W regionie Zurychu, Bazylei, Solury, Argowii, Lucerny i Szwajcarii Wschodniej działa Stowarzyszenie Muzułmańskiej Pedagogiki Religijnej w Szwajcarii - VIRPS (Verein für Islamische Religionspädagogik Schweiz), członkowie stowarzyszenia odbyli półtoraroczny kurs pedagogiki religijnej w Instytucie Międzywyznaniowej Pedagogiki i Dydaktyki (Institut für Interreligiöse Pädagogik und Didaktik) w Kolonii obejmujący wiedzę o Koranie, praktyczną dydaktykę, prawo muzułmańskie, oraz język arabski i zakończony egzaminem. Kursy dla kolejnych członków odbywają się w Szwajcarii. Zajęcia z islamu prowadzą w różnych miejscach kultu muzułmańskiego, czasem też w szkołach, a głównym celem jest, by lekcje przebiegały w miłej, luźnej i przyjaznej dzieciom atmosferze[30].
W Szwajcarii działają prywatne szkoły chrześcijańskie i żydowskie, jak do tej pory wspólnota muzułmańska nie założyła jeszcze szkoły wyznaniowej. W Genewie kilka szkół prywatnych, do których uczęszczają dzieci dyplomatów z krajów arabskich wprowadziły lekcje języka arabskiego i zajęcia z islamu, W Brnie powstała szkoła libijska, która pozostaje pod nadzorem ambasady, jest finansowana przez Libię.[31]
Imamowie
W Szwajcarii, podobnie jak w innych państwach Europy Zachodniej słychać liczne głosy o konieczności kształcenia imamów na miejscu. Mimo kilku prób do tej pory nie udało się powołać instytucji, która by się tym zajęła. W 2004 roku w Bazylei władze kantonu i lokalny uniwersytet rozpoczęły prace prowadzące do utworzenia jednostki kształcącej w zakresie teologii i historii muzułmańskiej, brak prywatnego finansowania przesądził jednak o niepowodzeniu przedsięwzięcia. Podobny los spotkał inicjatywę utworzenia teologii muzułmańskiej na uniwersytecie w Zurychu. Do 2003 roku miał też powstać ośrodek kształcący przyszłych imamów przy genewskiej Muzułmańskiej Fundacji Kulturalnej, jeszcze jednak nie istnieje.
Dopóki nie powstanie instytucja kształcąca imamów, dopóty będą oni przybywać z różnych krajów muzułmańskich, kształceni czasem w ośrodkach radykalnego islamu, nieznający warunków lokalnych, a czasem nawet żadnego z języków państwowych. Federalne Biuro Migracji w Szwajcarii przyznaje, że napływ imamów z zagranicy przysparza wielu problemów. Co jakiś czas media donoszą, że władze kantonów odmawiają zgody na pracę w Szwajcarii niektórym imamom, podejrzewanym o głoszenie poglądów fundamentalistycznych.
Większość imamów w Szwajcarii pochodzi z Kosowa, Bośni, Bliskiego Wschodu i krajów Maghrebu, niektórzy kształcili się we własnym zakresie inni w krajach muzułmańskich – głównie w Arabii Saudyjskiej. Nowe prawo przyjęte przez Parlament 16 grudnia 2005 roku przewiduje obowiązkowe kursy dla nowo przybyłych duchownych mające na celu ułatwienie procesu integracji. Program ma gwarantować m. in., że osoby te znają chociaż jeden z języków urzędowych Szwajcarii.
Czasem sami wierni donoszą o zbytnim radykalizmie imamów, w 2003 roku muzułmanie z Meczetu Genewskiego po wysłuchaniu chutby imama przybyłego na zaproszenie Fundacji publicznie wyrazili sprzeciw wobec zbyt radykalnych opinii gościa, podobne zajście miało miejsce w Zurychu.
Cmentarze
Ustawa z 1874 roku odrzuca możliwość zarządzania cmentarzami przez wspólnoty religijne od tego momentu cmentarze w Szwajcarii są publiczne i świeckie, jednak szczegółowe decyzje należą do poszczególnych kantonów.
Islam zaleca, by zwłoki układać twarzą zwrócone w kierunku Mekki, ciało owija się płótnem, a groby nie powinny sąsiadować z grobami niemuzułmanów. Wymogi te sprawiają, że szwajcarscy muzułmanie występują do władz o wydzielenie cmentarzy, lub części cmentarzy i przekazanie ich na potrzeby wspólnoty muzułmańskiej.
Władze kantonu Genewy broniąc systemu laickiego nie wyraziły zgody na wydzielenie fragmentów cmentarzy. Dlatego też 90 do 95% zmarłych na terenie kantonu muzułmanów rodziny transportują i urządzają pogrzeb w kraju pochodzenia[32]. Gmina żydowska ma swój cmentarz po francuskiej stronie granicy, jedynie brama znajduje się na terytorium Szwajcarii[33]. Kanton Fryburga jest równie laicki i nie zezwala na wydzielanie części wyznaniowych cmentarzy.
W pozostałych kantonach władze szukają rozwiązań umożliwiających wspólnotom wyznaniowym spełnienie wymogów religijnych odnośnie pochówku.
W Brnie w 1997 roku uchwalono nowe zarządzenia zezwalające na wydzielanie stref wyznaniowych na cmentarzach publicznych, w 1996 roku podobnych zmian w prawodawstwie z 1931 roku dokonano w Bazylei, zezwalając na wydzielenie stref muzułmańskich na cmentarzach publicznych z możliwością ponownego wykorzystania miejsc pochówku wyłącznie przez muzułmanów. W Zurychu wspólnota muzułmańska miała nabyć teren pod prywatny cmentarz, jednak zbyt wysoka cena uniemożliwiła to rozwiązanie. Wydzielenie stref muzułmańskich na cmentarzach okazało się niezgodne z prawem kantonu z 1963 roku, a gminy nie wyraziły zgody na podział wewnętrzny cmentarzy. Do pomyślnego rozwiązania problemu przyczynili się zwierzchnicy kościoła katolickiego i reformowanego opowiadający się za wyznaczeniem stref wyznaniowych na cmentarzach[34].
Ubój rytualny
Wraz ze wzrostem liczby muzułmanów w Szwajcarii pojawiły się głosy o zapotrzebowaniu na mięso halal (dozwolone), czyli uzyskane ze zwierzęcia, które zmarło przez wykrwawienie. Według niektórych dodatkowo zwierzę nie powinno zostać przedtem ogłuszone, co jest sprzeczne z prawem szwajcarskim. Zapis konstytucyjny z 1893 roku zabrania wykrwawiania zwierząt przed ich wcześniejszym ogłuszeniem. Zakaz uboju przed ogłuszeniem został podtrzymany w 1978 roku na mocy prawa o ochronie zwierząt oraz w 1981 i 1997 roku w kolejnych nowelizacjach. W 2001 roku ze względu na oskarżenia o dyskryminację mniejszości religijnych wysuwane przez wspólnoty muzułmańską i żydowską Rada Federalna przygotowała projekt zarządzenia znoszącego zakaz uboju po ogłuszeniu. Projekt wzbudził żywą dyskusję i po gwałtownym sprzeciwie obrońców praw zwierząt, organizacji weterynarzy i rzeźników Rada postanowiła utrzymać zakaz. Jednocześnie utrzymano w mocy zezwolenie na eksport mięsa halal z sąsiednich krajów. Jak donoszą szwajcarskie media, większość tamtejszych muzułmanów nie spożywa mięsa czystego rytualnie – w 2001 roku dla 300 tysięcy muzułmanów żyjących w Szwajcarii sprowadzono 160 ton mięsa halal, w tym samym okresie na potrzeby liczącej około 20 tysięcy osób wspólnoty żydowskiej sprowadzono 140 ton mięsa koszernego[35].
Chusta muzułmańska
Jednym z głównych wyznaczników „widoczności” islamu w Europie jest noszenie przez muzułmanki hidżabu. Temat ten jest szeroko dyskutowany i wzbudza wiele kontrowersji, będąc wdzięcznym tematem debat publicznych wszędzie tam, gdzie muzułmanie stanowią liczącą się mniejszość. Szczególne zainteresowanie budzi stosunek do chust muzułmańskich w szkołach publicznych. W Szwajcarii uczennice i studentki mogą nosić hidżab w szkołach, gwarantuje to konstytucyjna wolność wyznania. Inaczej sprawa się ma jeśli chodzi o nauczycielki – nie wolno im nosić symboli przynależności religijnej, gdyż jako przedstawicielki administracji państwowej mają obowiązek przestrzegać laickości systemu państwowego. Poza sektorem państwowym sporadycznie pojawia się kwestia noszenia chust muzułmańskich nie stanowi istotnego problemu.
Administracja państwowa i dyrekcje szkół nie piętrzą też trudności, gdy rodzice nalegają by córki nie uczestniczyły w lekcjach wychowania fizycznego na pływalni. O ile obecność jest obowiązkowa, o tyle udział w zajęciach nie jest dla nich konieczny.
Mniejszość muzułmańska a bezpieczeństwo wewnętrzne
W raporcie o bezpieczeństwie wewnętrznym Szwajcarii z 2006 roku opublikowanym przez Policję Federalną stwierdza się, że „w pojedynczych przypadkach jednostki mogą prowadzić islamistyczny dżihad, jednak bez specjalnego przygotowania. Natomiast terroryści mogą z terytorium Szwajcarii zapewniać zaplecze logistyczne i propagandowe.[…] zgodnie z obecnym stanem wiedzy w Szwajcarii przebywają aktywni islamiści, a wśród nich niebezpieczni ekstremiści. Na chwilę obecną nie można jednak przyjąć, że podejmują oni konkretne działania zmierzające do zorganizowania zamachu w Szwajcarii. […]
Niestabilna sytuacja polityczna i długotrwałe konflikty wpływają na sytuację wewnętrzną w Szwajcarii: walki trwające na Sri Lance, polityczne konflikty wewnętrzne w Turcji oraz napięcia w Kosowie są odczuwalne we wspólnotach imigrantów z tych krajów w Szwajcarii. Grupy zaangażowane politycznie reagują organizując zbiórki pieniędzy oraz szerząc propagandę nawołującą do przemocy.”[36]
Podsumowanie
Laickość w Szwajcarii jest dużo bardziej pragmatyczna, niż we Francji zdaje się oferować muzułmanom więcej udogodnień. Fakt, że noszenie hidżabu w szkole jak dotąd nie jest zabronione ilustruje różnicę w rozumieniu laickości na sposób francuski i szwajcarski. Należy sprecyzować, że relacje między państwem a wspólnotami religijnymi odbywają się na poziomie kantonów, co oznacza, że pozycja muzułmanów i prawa ich obowiązujące zmieniają się zależnie od kantonu.
Muzułmanie w Szwajcarii stanowią bardzo zróżnicowaną etnicznie grupę, charakterystyczny jest fakt, że większość z nich to emigranci przybyli z krajów europejskich. Jak wynika z badania na temat życia muzułmanów w Szwajcarii[37] przeprowadzonego wśród trzydziestu osób wyznania muzułmańskiego, dobranych według określonych kryteriów wynika, że większość szwajcarskich muzułmanów – zwanych w raporcie z badania „cichą większością” – szwajcarscy muzułmanie to osoby nie przywiązujące szczególnej wagi do religii, często niepraktykujący. „Ankietowani mieli tendencje do stawiania siebie w opozycji do wierzących. Praktykujący natomiast nie tworzyli swojej tożsamości w opozycji do niewierzących, ale na podstawie stosunku do tego czy islam jest, a czym być powinien zgodnie z interpretacjami Koranu i tradycji.”[38] Wnika więc z tego, że kwestie omówione powyżej dotyczą religijnych muzułmanów, natomiast większość grupy określanej zbiorowo mianem „muzułmanów żyjących w Szwajcarii” nie czuje się bezpośrednio zaangażowana w zabieganie o realizację tych postulatów. Jak dowodzi raport czują się oni „usatysfakcjonowani obowiązującą wolnością wyznania, pozwalającą im godnie żyć w zgodzie z zaleceniami i wartościami islamu” jeśli tego chcą. Przeszkadzają im natomiast uprzedzenia reszty społeczeństwa co do muzułmanów i dyskryminacja: „Wykluczenie boli najbardziej […] odmowa zatrudnienia, tylko dlatego, że ma się nazwisko brzmiące po arabsku, mimo szwajcarskiego paszportu czy niemiłe zachowanie wobec młodych w szkole czy na uczelni tylko dlatego, że wyglądają na muzułmanów.”[39]
Na brak tolerancji wobec muzułmanów wskazuje też raport Federalnej Komisji Przeciw Rasizmowi[40]. Dodatkowo autorzy raportu stwierdzają, że zmieniła się postawa samych muzułmanów w publicznej debacie. Do niedawna brakowało głosów sprzeciwu, gdy w mediach atakowano szwajcarskich muzułmanów mówiąc o zamachach terrorystycznych mających miejsce gdzieindziej. Od zajścia z karykaturami do dyskusji na temat islamu i muzułmanów w Szwajcarii włączyli się, obok przedstawicieli wspólnot religijnych niepraktykujący muzułmanie. Zdaniem autorów raportu od 2004 roku wyznawcy islamu uwalniają się od roli ofiar, zabierają głos w swojej obronie wyrażając sprzeciw wobec np. międzypartyjnego komitetu przeciw zbiorowej naturalizacji. W 2007 roku pojawiły się też liczne glosy muzułmanów komentujące inicjatywę zmierzającą do zabronienia wznoszenia minaretów w Szwajcarii.
Zmiany zachodzą też wewnątrz wspólnoty muzułmańskiej toczy - się otwarta debata publiczna poświęcona walce z terroryzmem, integracji, obywatelstwu i miejscu religii w społeczeństwach europejskich. Czynny udział w tej debacie biorą głównie Tariq Ramadan, Farad Afshar, Yahya Bajwa czy Saida Keller-Messahli[41].
Wspólnota muzułmańska ewoluuje, korzysta ze swoich praw, a jej przedstawiciele stają się pełnoprawnymi obywatelami. Raport poświęcony muzułmanom, przygotowany na zlecenie Federalnej Komisji ds. Obcokrajowców wskazuje, że aby koegzystencja napotykała jak najmniej utrudnień najistotniejsze zagadnienia do rozwiązania w relacjach Szwajcarii z powiększającą się wspólnotą muzułmańską to:nadanie islamowi statusu religii państwowej kształcenie imamówstworzenie sprzyjających warunków do powstania reprezentacji wspólnoty muzułmańskiej – jako partnera do dialogu dla władz państwowych.[42]
[1] Więcej informacji na ten temat zob. Martin Kramer, Swiss Exile: The European Mulim Congress, 1935,
[3] P. Haenni, L’islam pluriel des musulmans de Suisse. Engagement et distanciation de l’Autre interieur, w : « Tangram Bulletein de la commission federale contre racisme : Musulmans en Suisse », nr.7, EKR, Berne 1999, s. 12-16.
[5] Powszechny spis ludności z 2000 roku, Office federalne de la statistique, Neuchatel 2004.
[6] Prawo z 29 września 1952 roku, art. 15 & 1 przewiduje, że o naturalizację może się ubiegać osoba, która w Szwajcarii spędziła nie mniej niż 12 lat, z czego 3 lata w ciągu pięciu lat poprzedzających wnioskowanie o naturalizację. Prawodawstwo szwajcarskie nie przewiduje otrzymywania obywatelstwa na zasadzie „prawa ziemi”.
[7] Podrozdział opracowany na postawie: Sami A. Aldeeb Abu-Sahlieh, Les musulmans en Occident entre droits et devoirs, l’Harmattan Paris 2001. (s.79-256).
[8] Sandro Cattacin, Etat et Religion en Suisse, Commision Federale contre racisme, Berne 2003.
[25]Christina Allemann-Ghionda, “Schule und Migration in der Schweiz: Zwischen dem Ideal der Integration und der Versuchung der Separation.” Schweizerische Zeitschrift fu(2 kropki)r Soziologie 23, no. 3 (1997), s. 354. za: Hans Mahnig, “Islam in Switzerland: Fragmented Accommodation in a Federal Country”, w: Muslim in the West from sojourners to citizens, Yvonne Yazbech Haddad (red.), Oxford University Press, Oxford 2002, s. 73
[26] Francais Bellanger, Le status des minorites religieuses en Suisse, w : « Archives de sciences sociales des religions », no. 121, janvier-mars 2003, Éditions de l'École des hautes études en sciences sociales, s.94-95.
[27] Zob. podręcznik : Jean-Claude Basset, Panorama des religions:Traditions, convictions, et practiques en Suisse romande, Enbiro, Lausanne 2001.
[28]Mallory Schneuvly, Purdie, An Overview of Islam In Switzerland, www.gris.info.
[29] Mallory Schneuvly, Purdie, Synopsis de l’enseignement religieux en general et de l’islam en particulier en Suisse.www.gris.info.
[31] Fawzia Al-Ashmawi, La condition des musulmans en Suisse, CERA Editions, Geneve 2001.
[32] Op. cit., International Religious Freedom Report 2006.[33] Op. cit., Francais Bellanger, s. 96.
[34]Sami A. Aldeeb Abu-Sahlieh , Les cimetières en Suisse entre laïcité et respect de la foi des communautés religieuses: cas des cimetières musulmans, www.sami-aldeeb.com.
[35] Patrizia Conforti, Religion et loi : L’Abattage rituel sans etourdissement restere interdit en Suisse, www.religioscope.com.
[36]„Rapport sur la securite interieure de la Suisse” – Analyse de la situation den ale Domanie de la securite interieure 2006, Communiques, fedpol, 31 maja 2007.
[37] Mateo Gianni (GRIS), Vie musulmane en Suisse. Profils identitaires, demandes et perceptions des musulmans en Suisse, Commision federale des etrangers, Geneve 2005.
